Bikaranîna modela rîzomatîk di analîzkirina tevgera nasnamexwaz a kurdî de
Author: Dr. *Luqman Qhanbari
Bi îlhamê ji ramana Gilles Deleuze, dikare bê gotin ku îro di serdema globalîzasyona medyayên ragihandinê yên nû de, tevgerên nasnamexwaz ên ramanî û pratîkî yên Kurdan, li gorî modela tevgerên rîzomatîk, xwediyê taybetmendiyên torî, dînamîk û ne-navendî ne. Bi gotineke din, wisa dixuye ku di serdema globalîzasyonê de, hebûna tevgerên neteweperwer ên Kurdî êdî ji avahiya hiyerarşîk û serokatiya navendî ya wan pêk nayê; lê belê ji xwezaya torî û bi hev ve girêdayî ya wan pêk tê.Tevgerên civakî û siyasî yên rîzomatîk, ew tevger in ku li ser bingehek tora mobîl û ne-navendî têne avakirin û li şûna avahiyên hiyerarşîk ên kevneşopî, ji modelên têkiliyên ne-xêzikî û herikbar bikar tînin. Ev tevger bi gelemperî di cîhaza serhêl de têne avakirin û bi karanîna teknolojiyên ragihandinê yên nûjen, bi rengek berfireh û zû di navbera kes û komên cihêreng de belav dibin. Ji ber vê yekê, di serdema globalîzasyonê de, modela analîza rîzomatîk dikare bibe alîkar ji bo analîzkirina avahî û fonksiyona tevgerên civakî yên Kurdî.Di rastiyê de, ji aliyekî ve, berbelavbûna zêde ya agahiyan û têketina tora cîhanî ya sîbernetîkî di nav çand û neteweyên cihêreng de, dibe sedema qelskirina serdestiya nasnameyên derewîn û kolonyalîst li ser nasnameya Kurdî li Tirkiye, Îraq, Îran û Sûriyê; û ji aliyê din ve, tevgera nasnamexwaza Kurdî bi karanîna heman teknolojiyê, xwe ji nû ve di çarçoveya nasnameya neteweyî de tê pênasekirin û ji nû ve xêz dike, û herwiha hewl dide ku ramanên çandî û nasnameyî yên xwe xurt bike û biparêze.Di rastiyê de, têketina mirovê Kurd ji cîh û dema rastîn û ketina wan nav cîhaza sîbernetîkî, qalîteya jiyana wan a cîhanê bi berfirehiya pêla berfireh a têkiliyên navneteweyî bandor kiriye. Wekî din, di rewşa heyî de, em bi hejmareke pir zêde ya çalakvanên Kurd li sîber-fezayê û li derveyî sinorên neteweyî yên derewîn re rû bi rû ne, yên ku rojane naverokên bi mijarên nasnameya Kurdî û neteweperweriya Kurdî hilberînin.Wekî din, bi berbelavbûna teknolojiyên ragihandin û agahiyê yên nûjen û cihêrengbûna bazarê medyayên Kurdî di serdema globalîzasyonê de, xuya dike ku monopolî û yekdestiya hilberîna wate û rastiyê ji aliyê medya, perwerdehî û çanda dewletên serdest ve bi dijwariyeke bingehîn re rû bi rû maye. Bi gotineke din, globalîzasyon di aliyê teknolojiyên ragihandinê yên nû de, bi dijwarîkirina yekdestiya hilberîna wateyê, nasnameya Kurdî qadek û derfeteke nû ji bo pênasekirina xwe da ye.Bi gotineke din, globalîzasyona medyayên ragihandinê yên nû, ji bo Kurdan îmkan zêdekirina hişmendiyê li derveyî deverên ku di bin kontrola dewleta kolonyalîst de ne, peyda kiriye. Diyar e ku di cîhana hemdem de, ku wekî serdema agahiyê û civaka torî tê binavkirin, medyaya Kurdî bi şêwe û celebên xwe yên cihêreng, rola bêhempa û ya ku nayê înkarkirin di avakirina nasnameya neteweyî ya Kurdan de lîstiye û hê jî dilîze.”Di dawiyê de dikare bê gotin ku modela rîzomatîk amûreke bihêz e ji bo analîzkirina tevgerên nasnamexwaz ên kurdî. Ev model nîşanî me dide ka çawa van tevgeran, bi bikaranîna potansiyelên torî û medyayên nûjen, ji qeydên strukturên kevneşopî û hiyerarşîk ên dewletên neteweyî rizgar dibin û dibin hebûneke dînamîk, herikbar û bi hev ve girêdayî. Di heman demê de, ev analîz hişyarî dide ku ev rizgarbûn ne temam e û tevgerên rîzomatîk her gav bi dijwarî û sînorên taybet ên xwe re, di nav de xetera belavbûn û bêhêziya di avakirina hêzeke domdar de, rû bi rû ne. Ji ber vê yekê, têgihîştina van tevgeran pêdivî bi nêzîkateke pir-alî heye ku di heman demê de hem taybetmendiyên torî, dînamîk û ne-navendî yên wan (alîyê rîzomatîk) û hem jî têkiliya wan a tevlihev û carinan nakokî bi strukturên hêza kevneşopî re (alîyê darikî) bîne ber çavan.
*Luqman Qanbarî xwediyê doktoraya zanistên siyasî ye û gelek gotarên akademîk weşandiye. Her wiha ew wekî rojnamevan, nivîskar û wergêr tê nasîn. Berhemên wî bi giranî li ser mijarên siyasî, nasname û Rojhilata Navîn disekinin.Heta niha çend pirtûkên wî hatine weşandin, di nav de:”Globalîzasyon û Cîhana Ereb: Ji Serdema Reforman heta Tevgerên Erebî yên Nûjen,””Aboriya-geo ya Îranê û Siyaseta Derve ya Pêşketinê,” û”Neteweperwerî, Dewlet û Nasname li Cîhana Ereb.”Her wiha wî pirtûkên wek:”Kurdên li Îranê: Raborde, Niha û Pêşeroj” û”Kurdên li Herêma Rojhilata Navîn a Bêqerar” wergerandine.